Γράφει η Δήμητρα Αιγινίτη.
Η Ψυχική Ανθεκτικότητα αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν στη συναισθηματική ευεξία και την αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής. Πρόκειται για την ικανότητα του ατόμου να προσαρμόζεται, να ξεπερνά τις δυσκολίες και να ανακτά την ισορροπία του σε περιόδους κρίσης. Σε έναν κόσμο γεμάτο αλλαγές και απρόβλεπτες καταστάσεις, η ανάπτυξη της ψυχικής ανθεκτικότητας δεν αποτελεί απλώς μια δεξιότητα, αλλά, μάλλον, μια αναγκαιότητα που μας βοηθά να διαχειριζόμαστε τις αντιξοότητες και να παραμένουμε συνδεδεμένοι με τον εαυτό μας και τους γύρω μας.
Κατά τη διάρκεια της ζωής του ένας άνθρωπος θα κληθεί να αντιμετωπίσει ένα ή περισσότερα κρίσιμα γεγονότα ζωής (critical life events), τα οποία μπορεί να τον επηρεάσουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αναπτύξει ψυχοπαθολογική συμπεριφορά. Ως κρίσιμο γεγονός ζωής ορίζεται «ένα γεγονός στη ζωή του ατόμου, το οποίο καθιστά αναγκαία μια προσαρμογή σημαντικού βαθμού, και τη συμπεριφορά που την ακολουθεί, όπως το διαζύγιο ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου» (Pam, 2013). Συμπληρωματικά, ως κρίσιμα γεγονότα θεωρούνται η ασθένεια, η μετανάστευση/προσφυγιά, οι φυσικές καταστροφές, η έκθεση σε φαινόμενα βίας κλπ. Ο βαθμός στον οποίο το άτομο θα μπορέσει να ισορροπήσει ψυχικά, ώστε να αντεπεξέλθει σε αυτά τα κρίσιμα γεγονότα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ψυχική του ανθεκτικότητα.
Ως Ψυχική Ανθεκτικότητα, επιπροσθέτως, ορίζεται «το να μπορεί το άτομο να επιβιώσει ή να επανακάμψει γρήγορα από δύσκολες καταστάσεις» (Soanes & Stevenson, 2006). Η έννοια αυτή άρχισε να συζητείται τη δεκαετία του 1970 και από τους πρώτους μελετητές που διεξήγαγε συστηματική έρευνα για την Ψυχική Ανθεκτικότητα ήταν η Emmy Werner. H Ψυχική Ανθεκτικότητα αναφέρεται στη διεργασία που οδηγεί στην καλή προσαρμογή του ατόμου σε σοβαρές καταστάσεις (Masten, 2001), ως απάντηση στην κρίση και την πρόκληση. Αφορά σε μια ενεργή διαδικασία αντοχής, αυτό-ανόρθωσης και ανάπτυξης (Rutter, 1985). Πρόκειται, ουσιαστικά, για την ικανότητα των ατόμων να ανακάμπτουν, να ξεπερνούν την ατυχία ή να είναι σε θέση να προσαρμόζονται ευνοϊκά σε δύσκολες καταστάσεις. Αυτή η δυνατότητα επιτρέπει το άτομο να αξιολογήσει τα χαρακτηριστικά της ιδιοσυγκρασίας του, τους κοινωνικούς πόρους, την κοινωνική ικανότητα (Luthar et al., 2000).
Άλλοι ορισμοί που έχουν αποδοθεί για την ανθεκτικότητα είναι «οι προσωπικές αξίες που διευκολύνουν το άτομο, ώστε να θριαμβεύσει ενώπιων των αντιξοοτήτων» (Connor & Davidson, 2003) και «η ικανότητα των ατόμων να αντεπεξέρχονται με επιτυχία στις σημαντικές αλλαγές, τις αντιξοότητες ή τους κινδύνους» (Lee & Cranford, 2008). Στο ελληνικό πλαίσιο, οι Χουντουμάδη και Πατεράκη (2008) δίνουν στην ψυχική ανθεκτικότητα τον εξής ορισμό: «η ειδική ικανότητα της αποτελεσματικής αντιμετώπισης στρεσογόνων τραυματικών εμπειριών και της ανάκαμψης από τις συνήθως καταστροφικές τους επιδράσεις».
Η Ψυχική Ανθεκτικότητα, βέβαια, δεν σημαίνει την απουσία προβλημάτων ή συναισθηματικού πόνου, αλλά τη δυνατότητα να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με θάρρος, ευελιξία και θετική στάση.
Η Ανθεκτικότητα ως Δεξιότητα Ζωής
Η Ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτη, αλλά αποτελεί μια διεργασία που καλλιεργείται μέσα από τη στήριξη, την αυτογνωσία, την ενίσχυση των δεξιοτήτων μας και τη δημιουργία υγιών διαπροσωπικών σχέσεων. Είναι μια πολύτιμη δεξιότητα ζωής, η οποία μας βοηθά να διατηρούμε την ισορροπία μας, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές μας.
Βασικά χαρακτηριστικά της Ψυχικής Ανθεκτικότητας
- Αυτογνωσία: Κατανόηση των προσωπικών δυνατοτήτων και ορίων
- Θετική σκέψη: Διατήρηση της αισιοδοξίας και της θετικής στάσης, ακόμα και σε δύσκολες στιγμές
- Ευελιξία: Ικανότητα προσαρμογής σε νέες καταστάσεις και μεταβαλλόμενες συνθήκες
- Κοινωνική υποστήριξη: Ανάπτυξη και διατήρηση σχέσεων που παρέχουν συναισθηματική και έμπρακτη βοήθεια
- Στρατηγικές αντιμετώπισης: Χρήση αποτελεσματικών τεχνικών για τη διαχείριση του άγχους και των προκλήσεων
- Στόχοι και σκοπός: Καθορισμός και επιδίωξη στόχων που προσδίουν νόημα στη ζωή
Η Ψυχική Ανθεκτικότητα χαρακτηρίζεται από προστατευτικούς παράγοντες και προστατευτικές διεργασίες που οδηγούν σε θετικά ψυχοκοινωνικά αποτελέσματα. Ενσωματώνει τα ιδιοσυγκρασιακά προσωπικά χαρακτηριστικά του κάθε ατόμου που του επιτρέπουν να ευδοκιμήσει και να ξεπεράσει τις αντιξοότητες. Επιπροσθέτως, οι τραυματικές εμπειρίες είναι δυνατό να γεννήσουν δυνάμεις, μηχανισμούς αντιμετώπισης και να αποτελέσουν πηγή ψυχικής ανθεκτικότητας. Όταν κάποιος έχει ψυχική ανθεκτικότητα, αισθάνεται, πλέον, πιο σίγουρος ότι μπορεί να αντεπεξέλθει στις δυσχέρειες της ζωής (Goodman et al., 2017).
Στην ανάπτυξη της Ψυχικής Ανθεκτικότητας συμβάλλουν τα χαρακτηριστικά του κάθε ανθρώπου, τα χαρακτηριστικά της οικογένειας και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος. Αποτελεί μια συστηματική διεργασία που διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ προστατευτικών παραγόντων και παραγόντων κινδύνου, οι οποίοι λειτουργούν σε πολλαπλά επίπεδα της ζωής του ατόμου. Προκειμένου, λοιπόν, να υπάρχουν θετικά αποτελέσματα σε άτομα που βίωσαν τραυματικά γεγονότα συντελούν προστατευτικοί παράγοντες, όπως είναι η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη, το αίσθημα του ανήκειν, η αίσθηση ότι κάποιος είναι ικανός, η συναισθηματική αυτορρύθμιση, η αυτό-φροντίδα, η σύνδεση με την κοινότητα και τα πολιτισμικά στοιχεία, καθώς και το αίσθημα της ελπίδας (Betancourt & Khan, 2008).
*Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου, χωρίς αναφορά στην πηγή και έγγραφη άδεια της υπεύθυνης της ιστοσελίδας www.aiginiti.gr
Βιβλιογραφία
- Betancourt, T.S., & Khan, K.T (2008). The mental health of children affected by armed conflict: Protective processes and pathways to resilience. Intenational Review of Psychiatry, 20(3), 317-328. doi: 10.1080/09540260802090363
- Connor, K. M., & Davidson, J. R. T. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor-Davidson resilience scale (CD-RISC). Depression and Anxiety, 18, 76 – 82. doi: 10.1002/da.10113.
- Goodman, R., D., Veseley, C. K., Letiecp, B., & Cleaveland, C.L. (2017). Trauma and resilience among refugee and undocumented immigrant women. Journal o Counseling & Development, 95 (3), 309-321. doi.org/10.1002/jcad.12145
- Lee, H. H., & Cranford, J. A. (2008). Does resilience moderate the associations between parental problem drinking and adolescents’ internalizing and externalizing behaviours? A study of Korean adolescents. Drug and Alcohol Dependence, 96, 213 – 221. doi: 10.1016/j.drugalcdep. 2008.03.007.
- Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The Construct of Resilience: A Critical Evaluation and Guidelines for Future Work. Child Development, 71(3), 543 – 562. doi:10.1111/1467-8624.00164
- Masten, A. S., & Narayan, A.J (2012). Child development in the context of disaster, war, and terrorism: Pathways of risk and resilience. Annual Review of Psychology, 63, 227-257. DOI: 10.1146/annurev-psych-120710-100356
- Rutter, M. (1985). Resilience in the face of adversity. Protective factors and resistance to psychiatric disorder. The British Journal of Psychiatry, 147(6), 598–611. doi:10.1192/bjp.147.6.598
- Soanes, C., & Stevenson, A. (2006). Oxford Dictionary of English (2nd ed.). Oxford, UK: Oxford University Press.
- Χουντουμάδη, Α., & Πατεράκη, Λ. (2008). Λεξικό ψυχολογίας. Αθήνα: Εκδόσεις Τόπος.
