Γράφει η Δήμητρα Αιγινίτη.
Οι επίσημοι κλάδοι της Ψυχολογίας στην Ελλάδα, σύμφωνα με την Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία (ΕΛ.Ψ.Ε.), είναι οι εξής: Γνωστική Ψυχολογία, Διαπολιτισμική Ψυχολογία, Εξελικτική Ψυχολογία, Κλινική Ψυχολογία και Ψυχολογίας της Υγείας, Κοινωνική Ψυχολογία, Νευροψυχολογία, Οργανωτική Ψυχολογία, Πολιτική Ψυχολογία, Συμβουλευτική Ψυχολογία, Σχολική Ψυχολογία, Θετική Ψυχολογία. Το παρόν άρθρο εξερευνά τον ρόλο της Κλινικής Ψυχολογίας στη σύγχρονη κοινωνία, τη σημασία της για την προαγωγή της ψυχικής υγείας και τις μεθόδους που χρησιμοποιεί για να προσφέρει υποστήριξη και καθοδήγηση σε άτομα, ζευγάρια και οικογένειες. Ανάδεικνύονται τα ζητήματα εποπτείας που προκύπτουν, καθώς και οι προκλήσεις του επαγγέλματος, ενώ, τέλος, τίθεται το σοβαρό ζήτημα της ηθικότητας και της δεοντολογίας, που θα πρέπει να αποτελούν πυξίδα του κάθε επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Ο ρόλος του Κλινικού Ψυχολόγου
Η Κλινική Ψυχολογία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κλάδους της Ψυχολογίας, καθώς επικεντρώνεται στη διάγνωση, την κατανόηση και τη θεραπεία των ψυχικών διαταραχών και της συναισθηματικής δυσφορίας. Συνδυάζοντας την επιστημονική γνώση με την ανθρώπινη ενσυναίσθηση, οι Κλινικοί Ψυχολόγοι εργάζονται για να βοηθήσουν τους ανθρώπους να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες τους, να κατανοήσουν βαθύτερα τον εαυτό τους και να βρουν υγιείς τρόπους να διαχειριστούν το άγχος, την κατάθλιψη, τις τραυματικές εμπειρίες και άλλα ψυχικά ζητήματα.
Σύμφωνα με τη Βρετανική Ψυχολογική Εταιρία, η Κλινική Ψυχολογία είναι ο κλάδος της Ψυχολογίας που αποβλέπει στη μείωση της ψυχολογικής δυσφορίας και στη βελτίωση και την προαγωγή της ψυχολογικής ευημερίας των υποκειμένων (Ποταμιάνος, Αναγνωστόπουλος, 2011). Αντικείμενο αυτού του εφαρμοσμένου κλάδου της Ψυχολογίας είναι η πρόληψη, η αξιολόγηση, η τροποποίηση και η αποκατάσταση των διαταραχών του συναισθήματος, των γνωστικών μηχανισμών και της εξωτερικευμένης συμπεριφοράς σε άτομα και ομάδες που δυσλειτουργούν.
Ο Κλινικός Ψυχολόγος καταπιάνεται με ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών δυσκολιών που εκτείνονται από τις αγχώδεις διαταραχές, όπως διαταραχές πανικού, αγοραφοβία, γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, τις συναισθηματικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη, τις διαταραχές στην πρόσληψης της τροφής, όπως η ψυχογενής ανορεξία ή βουλιμία, τις διαταραχές σχετιζόμενες με ουσίες, τις σεξουαλικές διαταραχές, τις διαταραχές προσωπικότητας, τα προβλήματα διαπροσωπικών σχέσεων, τις μαθησιακές δυσκολίες, μέχρι τις ψυχωτικές διαταραχές (DSM, 2013). Η απόκλιση ή δυσλειτουργία μελετάται με ολιστικό τρόπο, αφού αξιολογούνται και αξιοποιούνται δεδομένα από το βιολογικό, σωματικό και ψυχικό εαυτό, κι όλα αυτά σε συνάρτηση με κοινωνικές παραμέτρους.
Δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκεται ο Κλινικός Ψυχολόγος
Ο Κλινικός Ψυχολόγος είναι κατ’ αρχάς Ψυχολόγος με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος. Εχει εκπαιδευτεί κατάλληλα, έτσι ώστε να αξιοποιεί τις αρχές των ψυχολογικών θεωριών, καθώς και τα ευρήματα των ψυχολογικών ερευνών, κατά την άσκηση του κλινικού του έργου, ενώ έχει προχωρήσει ο ίδιος στην προσωπική ανάπτυξη του μέσα από τη μακροχρόνια ψυχοθεραπεία του. Εργάζεται με νήπια, παιδιά, εφήβους, ενηλίκους, και με άτομα της τρίτης ηλικίας, και ακολουθεί το μοντέλο του επιστήμονα – επαγγελματία (Ποταμιάνος, Αναγνωστόπουλος, 2011).
Στις βασικές του αρμοδιότητες είναι η αξιολόγηση, η διάγνωση και η παρέμβαση (συμπεριλαμβανομένης της Ψυχοθεραπείας). Στους πρόσθετους τομείς δράσεις του Κλινικού Ψυχολόγου είναι η κλινική εποπτεία, η διεπαγγελματική συμβουλευτική, η η διεπιστημονική συνεργασία, η έρευνα και η εκπαίδευση. Για την εκτίμηση του υποκειμένου, ο Κλινικός Ψυχολόγος προβαίνει σε κλινική αξιολόγηση με ποικίλες κλινικές μέθοδοι, όπως π.χ. κλινική συνέντευξη, συστηματική-συμμετοχική παρατήρηση, ερωτηματολόγια και ψυχομετρικές δοκιμασίες που διερευνούν ειδικά κλινικά ερωτήματα.
Όσον αφορά στη διάγνωση, ο Κλινικός Ψυχολόγος χρησιμοποιεί τις ερμηνείες της αξιολόγησης για να διαμορφώσει το διαγνωστικό προφίλ σχετικά με τη νοημοσύνη, τις γνωστικές, συναισθηματικές, κοινωνικές λειτουργίες, και αυτές της συμπεριφοράς, καθώς και το είδος και το επίπεδο (ένταση-συχνότητα) των ψυχικών δυσλειτουργιών. Ως μέλος μιας διεπιστημονικής ομάδας, συμβάλλει σε γνωματεύσεις, σύμφωνα με διεθνώς αναγνωρισμένα κριτήρια, όπως τα Διαγνωστικά Κριτήρια Ταξινόμησης, DSM-IV-TRTM ή/και το ICD-10.
Η παρέμβαση αποτελεί την βασικότερη δραστηριότητα του Κλινικού Ψυχολόγου. Η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση βασίζεται στην ικανότητα δημιουργίας καλής θεραπευτικής σχέσης/συμμαχίας και στη διατήρηση αυτής. Σκοπός είναι να ενδυναμώσει τον πελάτη/θεραπευόμενο/ασθενή, ώστε να πάρει πιο λειτουργικές αποφάσεις και να αποκτήσει έναν ικανοποιητικό έλεγχο της ζωής του. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία στην επιλογή μεθόδων κλινικής παρέμβασης. Τα κυριότερα ψυχοθεραπευτικά μοντέλα είναι η κλασική ψυχανάλυση, οι μετα-φρουδικές Ψυχοδυναμικές Ψυχοθεραπείες, η Gestalt, η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (CBT), οι Ανθρωπιστικές (Προσωποκεντρική) και Υπαρξιακές Ψυχοθεραπείες, η Συστημική Ψυχοθεραπεία κ.α (Βοσνιάδου, 2011).
Tέλος, η κλινική έρευνα είναι αναπόσπαστη δραστηριότητα του Κλινικού Ψυχολόγου που δραστηριοποιείται είτε σε ακαδημαϊκό, είτε σε κλινικό πλαίσιο, και μπορεί να είναι τόσο προσανατολισμένη στη θεωρία, όσο και στην πράξη.
Ζητήματα Εποπτείας
Προκειμένου για τη διασφάλιση της υψηλής ποιότητας υπηρεσιών, η εποπτεία στα επαγγέλματα ψυχικής υγείας είναι ιδιαιτέρως σημαντική. Πρόκειται για μια διαδικασία αναστοχασμού, κατά την οποία ένας έμπειρος επαγγελματίας ψυχικής υγείας επιβλέπει και συνοδοιπορεί με τη δουλειά ενός άλλου επαγγελματία ψυχικής υγείας, σ’ ένα συστηματικό και εχέμυθο πλαίσιο συζητώντας επαγγελματικά ζητήματα και διλήμματα και αναλύοντας δύσκολες περιπτώσεις, με στόχο να βελτιώσει την πρακτική του και τελικά να τον βοηθήσει να παρέχει καλύτερες υπηρεσίες στους πελάτες/θεραπευόμενους του. Επι της ουσίας, η εποπτεία λειτουργεί υποστηρικτικά σε περιπτώσεις αβεβαιότητας, λαμβάνοντας υπόψη το περιστατικό, το εργασιακό πλαίσιο και τα ψυχικά και ενεργειακά αποθέματα του θεραπευτή. Επιπλέον, κατά τη διαδικασία αυτή, ανατροφοδοτούνται και αναδεικνύονται και οι προσωπικές δεξιότητες του θεραπευτή.
Προκλήσεις
Πέραν της γενικότερης μεγάλης ευθύνης για τις ψυχές των άλλων ανθρώπων, μια από τις πιο μεγάλες προκλήσεις για έναν Κλινικό Ψυχολόγο-Ψυχοθεραπευτή είναι όταν στο ψυχοθεραπευτικό γραφείο, ο θεραπευόμενος εκφράζει αυτοκτονικό ιδεασμό, με ή χωρίς σχεδιασμό. Τότε, είναι που ο θεραπευτής είτε μπορεί να βιώσει αίσθημα ενοχής, είτε ανεπάρκειας. Επιπλέον, αναφορικά με τις προκλήσεις, είναι αξιοσημείωτο, ότι ο θεραπευτής είναι δυνατόν να υποστεί σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (Burn Out), το οποίο είναι σύνηθες σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης μπορεί να έχει συμπτώματα κατάθλιψης, ακραίας εξάντλησης, μειωμένης ενέργειας, μειωμένης απόδοσης τόσο στην εργασία, όσο και στο οικείο περιβάλλον. Ως προς τη θεραπευτική διαδικασία, μια ακομη πρόκληση για τον θεραπευτή μπορεί να είναι λεγόμενες «αντιστάσεις» στην ψυχοθεραπεία, δηλαδή, ένα φυσιολογικό φαινόμενο που συχνά αναδύεται στη θεραπευτική διαδικασία. Πρόκειται για την ενεργοποίηση μηχανισμών άμυνας όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με δύσκολα συναισθήματα, τραυματικές εμπειρίες ή αλλαγές που μπορεί να το φοβίζουν. Οι «αντιστάσεις» εκδηλώνονται με διάφορους τρόπους, όπως αποφυγή συζητήσεων, αμφισβήτηση της θεραπευτικής διαδικασίας, καθυστέρηση ή ακύρωση συνεδριών. Η αναγνώριση και η κατανόηση αυτών των «αντιστάσεων» είναι βασικό μέρος της ψυχοθεραπείας. Ο θεραπευτής, με σεβασμό και ενσυναίσθηση, βοηθά το άτομο να εξερευνήσει τους λόγους πίσω από αυτές, διευκολύνοντας τη θεραπευτική διαδικασία. Πάρα την πρόκληση, όμως, αντί οι «αντιστάσεις» να θεωρούνται εμπόδιο, μπορούν να γίνουν πύλες για βαθύτερη αυτογνωσία και θεραπευτική πρόοδο.
Ηθικά και Δεοντολογικά ζητήματα
Η μεγαλύτερη επαγγελματική οργάνωση ψυχολόγων εδώ και 100 χρόνια είναι η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία – American Psychological Association (APA). Από τους πρωταρχικούς σκοπούς της ήταν η ανάπτυξη και η διατήρηση κριτηρίων δεοντολογίας για την κλινική πρακτική, την αξιολόγηση και την έρευνα (σε ανθρώπους και ζώα). Κατά τακτά χρονικά διαστήματα η APA δημοσιεύει (και αναθεωρεί) κείμενα, όπως: οι Αρχές Ηθικής και Δεοντολογίας των Ψυχολόγων (Ethical Principles of Psychologists-APA) και οι Αρχές Δεοντολογίας των για τη Διεξαγωγή Έρευνας με Ανθρώπους ως Συμμετέχοντες (Ethical Principles in Conduct of Research with Human Participants-APA) (Καλαντζή-Αζίζι, Αναγνωστόπουλος, 2011).
Οι Ψυχολόγοι αναπτύσσουν ένα έγκυρο και αξιόπιστο σύνολο γνώσεων βασισμένων στην έρευνα και εφαρμόζουν τις γνώσεις αυτές στις ψυχολογικές διεργασίες και την ανθρώπινη συμπεριφορά μέσα σε διάφορα πλαίσια. Οι κώδικες ηθικής των Συλλόγων Ψυχολόγων και των μελών τους, σκοπό έχουν να προσφέρουν γενικές θεωρήσεις και κατευθύνσεις για την κάλυψη όλων των περιπτώσεων που μπορεί να συναντήσουν οι επαγγελματίες ψυχολόγοι (ΣΕΨ), μεταξύ άλλων:
1) Σεβασμός των Δικαιωμάτων και της Αξιοπρέπειας του Ατόμου
Οι Ψυχολόγοι αποδίδουν τον ανάλογο σεβασμό και προάγουν την ανάπτυξη των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της αξιοπρέπειας και αξίας όλων των ανθρώπων, σεβόμενοι τα δικαιώματα των ατόμων, όπως το απόρρητο της προσωπικής ζωής, τον αυτοκαθορισμό και την αυτονομία, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις λοιπές επαγγελματικές υποχρεώσεις των ψυχολόγων και το νόμο.
2) Υπευθυνότητα
Οι Ψυχολόγοι γνωρίζουν τις επαγγελματικές και επιστημονικές ευθύνες απέναντι στους πελάτες τους, την κοινότητα και την κοινωνία, μέσα στην οποία ζουν και εργάζονται. Οι Ψυχολόγοι αποφεύγουν να προξενήσουν βλάβη, είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους και βεβαιώνονται, στο μέτρο του δυνατού, ότι δεν γίνεται κακή χρήση των υπηρεσιών τους.
3) Επάρκεια
Οι Ψυχολόγοι διατηρούν υψηλά κριτήρια επάρκειας στην εργασία τους. Αναγνωρίζουν τα όρια των ικανοτήτων τους και τους περιορισμούς της ειδικότητας τους. Παρέχουν μόνο τις υπηρεσίες εκείνες και χρησιμοποιούν μόνο τις τεχνικές εκείνες, για τις οποίες έχουν εκπαιδευτεί.
4) Ακεραιότητα
Οι Ψυχολόγοι προάγουν την ακεραιότητα του χαρακτήρα στην επιστήμη, τη διδασκαλία και την άσκηση της Ψυχολογίας. Οφείλουν να είναι έντιμοι, δίκαιοι και να σέβονται τους άλλους.
Η Κλινική Ψυχολογία αποτελεί πυλώνα για την υποστήριξη της ψυχικής υγείας, προσφέροντας επιστημονικά τεκμηριωμένες προσεγγίσεις και μια βαθιά κατανόηση του ανθρώπινου ψυχισμού. Καθώς η κοινωνία προχωρά προς μια πιο ολοκληρωμένη αντίληψη της ψυχικής υγείας, η Κλινική Ψυχολογία μας υπενθυμίζει ότι η ψυχική υγεία είναι εξίσου σημαντική με τη σωματική και ότι όλοι αξίζουμε τη φροντίδα και την υποστήριξη που χρειαζόμαστε για να ζήσουμε μια ποιοτικότερη ζωή, με ισορροπία, αυτογνωσία και συναισθηματική ανθεκτικότητα.
*Απαγορεύεται η αναδημοσίευση του άρθρου, χωρίς αναφορά στην πηγή και έγγραφη άδεια της υπεύθυνης της ιστοσελίδας www.aiginiti.gr
Βιβλιογραφία
- Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρία (2013). Διαγνωστικά Κριτήρια από DSM-5 (Επιμ: Γκοτζαμάνης, Κ). Αθήνα: Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας
- Βοσνιάδου, Σ. (2011). Εισαγωγή στην Ψυχολογία. Αθήνα: Gutenberg
- Ελληνική Ψυχολογική Εταιρία (ΕΛ.Ψ.Ε). https://elpse.com/kladoi-psyxologias/
- Καλαντζή-Αζίζι, Α. Αναγνωστόπουλος, Φ. (2011). Εισαγωγή στην Κλινική Ψυχολογία. Αθήνα: Πεδίο
- Ποταμιάνος, Γ. Αναγνωστόπουλος, Φ. (2011). Κλινική Ψυχολογία στην Πράξη. Αθήνα: Παπαζήση.
- Σύλλογος Ελλήνων Ψυχολόγων (ΣΕΨ). Κώδικας Δεοντολογίας – Σ.Ε.Ψ. https://seps.gr/epaggelmatika/kodiakas-deontologias/
